fbpx "Enter"a basıp içeriğe geçin

Bilim Karşılık Verdi: Hayattaki Kararlarımızı Nasıl Veririz?

Günlük hayatta her gün karşılaştığımız pek çok ikilem vardır. Bunlar; yemek yemek, yürüyüşe çıkmak, maaşınızı harcamak ya da tasarruf etmek üzere pek çok farklı çeşitte hayatımızı etkileyen kıymetli seçimler olabilir. Hayat, sayısız kararlardan oluşur ve her hengam en sahih olan kararı vermeye çabalarız.

İç motivasyonlara güvenmek mekanına kişileri yanlışsız cihette dürtme fikri, son on yıldır güç kazandı. Eksiksiz dürtme ise kişi, rastgele bir dış tesir fark etmeden istenen karar yahut davranışla sonuçlanır. Çalışanların otomatik olarak emeklilik programına kaydedildiği bir sistem düşünelim. Bu türlü bir durumda çalışanlar, üyelikten vazgeçmek mekanına emeklilik programına daha da bağlanırlar. Bunun üzere sayısız benzeri durumda kişiler, kendilerini denetim altında hissederler gelgelelim bir seçeneği gayrısına tercih etmek konusunda hafifçe dürtülmüş olurlar. Evet bahsettiğimiz bu dürtme süreci zihnimizin içinde nasıl çalışır? Gelin, bu karmaşık yapıyı birlikte inceleyelim.

Farklı mekanizmalar, farklı kararlar:

Antonio Damasio üzere sinirbilimciler, dimağın, karmaşık programların en mütenasip tahlilleri sunduğu bir bilgisayar üzere işlemediğini ortaya koydular. Aslında zihin, kimileri başın içinde ve kimileri vücudun her tarafına dağılmış olan, nispeten olağan birçok sistemi içeriyor denebilir. Bu sistemlerin her hengam birebir fikirde olmadığını da belirtmek gerekir.

Bahsettiğimiz bu sistemlerden kimileri, bencil ve dar görüşlüyken bazıları, sairleriyle bağlantılara değer verir. Bazılarıysa din ve insanlığın geleceği üzere insan aklının üstünde şeylere öncelik verir. Bununla birlikte beşerler, her mekanizmanın eşit olarak farkında değildir. Kimi vakitlerde dikkatli ve fikirli kararlar alırken diğer vakitlerde süratli ve sezgisel kararlar almamızın altında yatan sebep de budur.

Sistemler tartışmalı olduğunda hangisinin bir sonraki kararınızı bildireceği ise o anda öbür neler olduğuna bağlıdır. Örneğin bir diyabet hastasını ele alalım; bu kişi günün birinde bir lokantaya gittiğinde ekmek noktasına salata yemeye karar verirken uzun vadede sağlığını, ailevi sorumluluklarını ve velev yaratıcının isteğini düşünebilir lakin bir sonraki ziyaretindeyse tam aykırısı olarak taze pişmiş ekmek kokusuna yenik düşebilir ve tercihini bu istikamette kullanabilir. Velhasıl farklı durumlar, farklı mekanizmalar ve farklı kararlar doğurur.

Dürtüler, iç normlarımıza hitap ediyor:

Dürtüler, kimileri bilinçli ve kimileri bilinçsiz olmak üzere birçok benzersiz mekanizma ile çalışabilir ve umumide bu dürtmeyi hissetmezsiniz. Bu noktada bir dürtme usulü, diğerlerine ilişkin olan fakat tesirli olabileceğini düşündüğünüz kararları vurgulamaya dayanır. Örneğin rastgele bir otelde “Bu otelde kalan konukların birçok, oburlarının kullandığı havluları tekrar kullanıyor” üslubunda bir yazı görürseniz uyum sağlamak ve çoğunluğa uymak zorunda hissedersiniz. Karar kendinize ilişkin lakin dürtüldünüz.

Sair bir dürtme tekniği, kişinin makul bir durumda nasıl davranması gerektiğine odaklanır. ‘Buyruksal normlar’ olarak da bilinen bu dürtme tekniği, kültüre nazaran değişiklik gösterebilir. Havlu örneğinde bu defa “Havluları yine kullanarak çevreyi önemseyen milyonlara katılabilirsiniz” metniyle karşılaştığınızı düşünün. Bu durumda kişinin bilinçaltı, 'milyonların' tepkisini çekmek telaşıyla çalışır ve bu fikir havluları kullanmayı tetikler.

Havlu iletisi bir sair formda “Havluların tekrar kullanılması, çevresel sorumluluk için yüksek bir standardı karşılar” olarak tabir edilirse bu sefer de ferdî standartlar yahut normlar vurgulanır. Bu şahsî normlar, 'buyruksal' olarak isimlendirilir zira yaratıcıya bağlılık ve itaat üzere aşkın ve soyut kavramları göz önünde bulunduran 'doğru' ve 'yanlış' hakkındaki inançları içerir. Değişik bir biçimde bu tıp istemler, herkes üzerinde tesir etmeyebilir. Bunların kimileri, kimi kültürlerde ve birtakım yaş kümelerinde başkalarından daha düzgün çalışabilir.

İstenen bir seçim için ayarlama yapmak:

Kişileri dürtmenin bir diğer yolu da karar ortamını değiştirmektir. Seçim mimarisi olarak da bilinen bu metotta bir mağazanın, müşterilerini geri dönüştürülmüş kâğıt defterler üzere çevresel açıdan sorumlu eserler satın almaya teşvik ettiğini düşünelim. Alışverişin ahir tüm etraf dostu eserler bir arada görüntülenirse insanlar bunu fark eder ve içsel normları aktifleştirilir.

Yeniden de dürtülen bu normlar, birden ziyade satın alma sürecine dönüşmeyebilir zira yalnızca bir eser satın almak, dürtülen normu karşılamak için kafidir. Bu noktada eserler mağaza boyunca sergileniyorsa ve bu sergilemeler içsel normu tekrar tetikleyebiliyorsa o vakit birebir alışverişte çevresel açıdan daha sorumlu hissettirecek satın alımların yapılması olasıdır.

Dürtme, erdemli davranışları geliştirmek yahut bastırmak için kullanılabilir:

Kişileri dürtmek, bir aldatmaca değildir. Velev pek çok durumda, muayyen bir karar yahut davranışın değerini artırarak çalışır. Zati sağlıklı beslenme üzere bir şeye yatkınsanız yapılan bir dürtme, zihinsel mekanizmalarınızı bu cephede eğmeye yardımcı olur. Dürtüler, bilhassa karar verme mekanizmalarınızın birbiriyle çekiştiği durumlarda (örneğin taze ekmek kokusunun havada dolaştığı durumlarda) karar vermenize bir takviye yapar.

Yayılan bu ekmek kokusu, birebir devranda kendi başına da bir dürtmedir. Bu aksiyon, ruh hâlini düzgünleştiren ve daha ziyade harcama yapmayı yahut daha ziyade bahşiş bırakmayı sağlayabilecek zevk tüketimini teşvik etmek için kasıtlı olarak geliştirilebilir. Dürtme, faziletli davranışları geliştirmek yahut bastırmak için kullanılabilir. Bu noktada dürtmeyi makul ve sorumlu bir biçimde kullanmak, büsbütün şirketlerin ve kuruluşların sorumluluğundadır.

Dürtme, kişilerin arzulamadığı bir şeyi yapmasını sağlayamaz lakin istekler bazen art planda gizlenir. Dürtme ise sadece gizlenmiş olan bu istekleri tetikler ve ortaya çıkarır. Yeniden de son kararı vermek külliyen insanın kendi iradesine kalır.

İlk Yorumu Siz Yapın

    Bir cevap yazın

    E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir